Preses tale 9.03.2012

Godtfolk! Kjære gjester og medlemer i DKNVS Akademi!

Hyggeleg å sjå så mange ved vårt festbord!

Det har kome meg for øyre at ein av våre sponsorar har snakka om å hjelpe til å pusse støv av det gamle Selskabet. Gjerne det. Men eg minner om at vi alt har pussa mykje støv av Selskabet ved 250-års jubileet. Eit bevis for det kan de lett finne ved å besøke Museumsparken og studere det skinande monumentet Reflexions i blankpussa stål. Eg anbefaler den turen, spesielt ein vinterkveld med snø omkring monumentet, og med vakker belysning på innsida, akkurat som i kveld for eksempel.

Same sponsor ville gjerne sjå at vi har tæl til å gjennomføre nye, krevjande tiltak! Tæl, ja det tykte eg var eit godt ord. Eg vonar resten av talen skal vise nettopp det, at vi har tæl.

Men først vil eg nemne fylgjande: I dag kan vi gratulere oss med at DKNVS sitt arkiv frå 1760 til 1860 er innlemma i den offisielle Norske Dokumentarvlista. Der kjem arkivet på linje med manuskriptet til Ja vi elsker, og Grunnlovsutkastet! Eg foreslår ein applaus for dei som gjekk føre og  skapte vår del av kulturarven!

Ja, vi viser med glede fram vår historie. Men likevel dreier det meste seg i det daglege om å bygge ei framtid for selskapet. Og her vil eg seie som Bob Dylan: “The times they are a’changing.” Eg skal konkretisere dette temaet med å gå inn i vårt pågåande arbeid.

Saman med NTNU arbeider vi med ein plan for å komme ut av dei kummerlege forhold vi har hatt i mest 30 år i Erling Skakkesgate. Vi skal sikre solide, verdige og romslege bygningar for selskapet på både kort og lang sikt. I først trinn flytter vi etter oppussing inn i den gamle, staselege

Fylkesmannsboligen i Elvegata 17.

Dette vil gje heilt andre arbeidstilhøve, større rom til administrasjonen, ei rekke gjestekontor og fleire møterom. Komiteen tenker og at vi saman med NTNU kan ha gjestande forskingsgrupper for avgrensa periodar. Der skal de få komme til eit akademisk tempel med søyler og spir, godtfolk! Eit paulun for både dei slitne og dei spenstige akademiske sjeler. Ein sosial samlingsstad for diskusjonshungrige medlemer og gjester. Med store mektige tre i ein vakker skråning ned mot Nidelvens breidd.

I neste trinn ynskjer vi, i samarbeid med NTNU, å bygge ut auditorium og kafeteria i Magasinbygningen som ligg like ved. Det kan til og med bli tilgang til ei og anna fengselscelle til enkelte av oss,  i ein hyggeleg, solid liten bygning kalla Det ensomme fengsel.  Så her er det berre å begynne å glede seg! Å få alt på plass vil ta tid, men vi føler oss trygge på at det skal bli ein realitet. Målet for i år er å utarbeide ein deltaljert plan for arealbruken, og underteikne heile avtalen med NTNU. Vi har ein ivrig komite i gang. Når Artsdatabanken flytter ut, flytter vi inn.

Om du ikkje veit kva bygningar dette er, så får du sjansen til å studere planene vi arbeider med, under kaffen i kvelvrommet etter middagen. Alle planer eg har nemnt her, ser vi som realiserbare, takka vere den godvilje NTNU, ved rektor Torbjørn Digernes viser for saka. Vi sender Torbjørn ein venleg tanke i kveld!

Nå vil den oppmerksame lyttar ha oppdaga at eg ikkje har nemnt ord som kroner og øre. La meg forsikre at det ikkje går ein dag utan at generalsekretæren og preses tenkjer på desse orda, dog ikkje alltid med glede, skal eg innrømme. Men det fine med Trondheim er at vi har eit næringsliv som bryr seg om oss, og som i realiteten held oss oppegåande. Når det gjeld våre gode vener og konkurrentar i Det Norske Vitenskapsakademi i Oslo, for å seie det som det er, så er  departementet berre ein trikketur unna, og budsjettet er deretter. Eg skal ikkje utbrodere dette i meir detalj. Men takk og pris for våre gode støttespelarar her i byen. Kan eg foreslå ein applaus for desse våre vener??

 Her vil eg gire om og ta inn i vår tanketur slike tunge ord som Formål og Strategi for vårt selskap.

Dei fleste her kjenner dagens formulering i Selskabets statuttar: Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab har til formål å fremme og formidle vitenskapene.

Formuleringa uttrykker ikkje eit mål, men eit arbeidsprogram, uttrykt i to verb: Fremme og formidle. Å fremme vil seie å arbeide til beste for, å formidle vil seie å bringe vidare, her til folk flest, gjerne “de fornuftige ustuderede,” ifølgje Gunnerus. Ikkje noko endeleg mål med andre ord, og slik bør det nok vere.

Slik har det ikkje alltid vore. Den som formulerte eit mål for Selskabet, var Prins Christian Fredrik, ved feiringa av vedtaket om opprettinga av eit norsk universitet i København i 1811. Der tala han på vegner av DKNVS, som selskapets preses. Han uttrykte ynskje om at dei to vitskapeleg stiftelsane landet nå hadde, altså det nye universitetet og vårt Selskab, skulle, sitat “ gaae Haand i Haand frem til det store Maal: Videnskabeligheds Udbredelse i Norge.”

I 1811 var vitskap omtrent som ei fersk sydenfrukt vi måtte importere frå utlandet, eller møysommeleg dyrke fram ved planting og stell i eigen hage. Ja, som det heiter: “La det som hagen bløma”

Kva med i dag?  På rapporteringsdatabasen for forsking, Cristin, er det ført opp over 150 institusjonar som driv forsking i Norge.  Vi har åtte universitet, meir enn eitt per million innbyggjarar, vi har eit stort antal høgskular og ein overdimensjonert instiuttsektor. Gudmund Hernes, som var kunnskapsminister for rundt 20 år sidan, syntes det heldt på å bli vel mange alt då. Han hadde ein overhead med bilete av eit nake nes ved sjøen, og med tittelen: Døme på nes utan høgskule.  Ja, vi kan sanneleg slå fast at prinsens mål om Videnskabeligheds Udbredelse i Norge er nådd!

Så korleis fremje forsking, det er det evige spørsmålet. Vi kan slå fast at den rolla Selskabet ein gong hadde på 1800-talet, som finansiør av forsking, aldri kjem att. Kvar skal så Selskabet ha si rolle i norsk forsking? The National Academy of Sciences i USA omtalar seg sjølv som “adviser to the nation on science”, og gir råd til regjeringa. I visse samanhengar bør vårt Selskab kunne ta den rolla.

Den nye situasjonen er at Norge, som eit overskotsland, i samarbeid over landegrenser, både kan og skal engasjere seg i å spreie overskotet av pengar og forskingskompetanse til mindre heldige land, og hjelpe dei til ei bærekraftig framtid.

Selskabet bør difor ta steget vidare ved å utvide horisonten til å ha eit globalt blikk, i svært godt samsvar med det Norge både som nasjon og stat står for internasjonalt i dag.

Den nye store oppgåva må vere å ta ei forskingsstrategisk rolle, både som rådgjevar for regjeringa i forskingsspørsmål, og ved å skape førebilete gjennom eigne tiltak, kanskje særleg i Norges internasjonale rolle.

Med dei personellressursar Selskabet rår over blant sine medlemer, og den internasjonale kompetanse vi har,  kan Selskabet utan tvil innta ein viktig posisjon som ein intelligent og klok rådgjevar i vårt samfunn!! Kvifor ikkje?

I år tek vi to slike historiske steg.

Eg kan i dag opplyse at DKNVS sitt forslag om ein nasjonal og delvis internasjonal konferanse om norsk forskingsinnsats knytt til bistand til fattige land, nå har fått tilslutning i Utanriksdepartementet, Kunnskapsdepartementet og NORAD.

DKNVS skal, med NTVA som støttespelar, arrangere denne konferansen i Oslo 1. og 2. november i år. Det dreier seg om kva omfang og innretning forsking skal ha som del av sjølve bistanden, altså ikkje å forveksle med forsking på bistand som har vore mykje omtala nyleg. Statsråden ser for seg at resultatet kan bli med i neste stortingsmelding om forsking. Kvinners utdanning i bistandsland bør bli gitt særleg merksemd.

Kvifor er dette viktig å ta opp? Norge brukar 27 milliardar per år på bistand. Forskingsrolla i form av kunnskapsoppbygging i mottakarlanda bør styrkast. Misbruk og korrupsjon knytt til norsk bistandsmidlar kan reduserast.  Kunnskap er ein av dei aller trangaste flaskehalsane i oppbygging av nasjonar der eit stort antal har medianalder på rundt 20 år og mindre. I våre rekker er der betydeleg kompetanse om samarbeidsformer og kunnskapsoverføring som kan vise veg.

La meg så nemne den andre store saka i år: Gunnerusprisen for bærekraft, Gunnerus Sustainability Award, på 1 million kroner, fiansiert av Sparebank1 MidtNorge, som blir overrekt under Technoport konferansen. Denne prisen kan verkeleg bli Selskabets framtidige flaggskip.

Når vi ikkje får kongeleg deltaking denne første gongen, skuldast det at prisen ikkje er permanent etablert ennå, men på Slottet blir vi møtte med stor velvilje i saka. Det kan vi slå fast etter ein times samtaler . I samråd med statsråden vil vi starte arbeidet med  søknad til regjeringa om framtidig statleg finansiering så snart  første prisutdeling er over den 17. april.

Gunnerusprisen er igjen eit eksempel på at vi rettar blikket utover landegrensene. I dette tilfellet gjeld det å skape merksemd om ei sak som bør ligge i aller øverste sjiktet globalt: Det gjeld tapet av naturmangfald eller biodiversitet. Rett og slett det enorme tapet av artar som går føre seg på Jorda i dag. Eg treng ikkje bruke mykje tid på den saka her, for den er grundig presentert på Selskabets heimesider og i aviser og på TV. Men eg vil gjerne nemne at då vinnaren, Kamal Bawa vart kunngjord som indiskfødd professor i Boston, gjekk nyheita over India som eld i tørt gras. Hundrevis av stader på internett rapporterer saka, og minst to TV-stasjonar hadde det med i nyheitene, med relativt grundig omtale. Det betyr at titals, kanskje hundretals millionar menneske i India har kjennskap til den. Dette skjedde alt før vi for alvor har begynt internasjonal PR rundt prisen.

Slik kan vi byggje stein på stein. For kvart nytt tiltak skal vi stå att med auka truverde og respekt, som i neste omgang lettare mogeleggjer nye tiltak. Den avkasting dette og skal gje, vil gjere det mogeleg å  bygge vidare med større tyngde.

Mine damer og herrar:  Eg vågar den konklusjonen at vi står framfor ei spennande framtid, og er så frimodig å påstå at Selskabet har tæl!

Skål for Selskabet!

Kristian Fossheim